تقسیم ارث از حساسترین مباحث حقوقی است که با مرگ فرد و انتقال ماترک او به وراث، آغاز میشود. در این مسیر سختترین چالشها شامل سهمالارث هر ورثه و چگونگی نحوه تقسیم ارث است؛ حتی گاهی پیچوخمهای حقوقی و اختلافات در این روند میتواند منجر به دعاوی ارث و میراث بلندمدت شود. با این حال نظام حقوقی، مدنی و شرعی، قوانینی را برای حلوفصل اختلافات و احقاق حق ورثه بهطور عادلانه، تعریف کرده است.
در ادامه ما را همراهی کنید تا ضمن توضیحات کامل از حق ارث ورثه، گام به گام شما را با طبقات، مراحل و الزامات تقسیمبندی ارث آشنا کنیم تا سوالی در ذهن شما باقی نماند.
ارث بر اساس قوانین مدنی و فقه اسلامی به عنوان یک مفهوم حقوقی و مالی شناخته میشود و شامل داراییهای فردی است که پس از مرگ به بازماندگان او انتقال پیدا میکند. تقسیم ارث بین وراث خاص (فرزندان، همسر و والدین) و وراث عمومی (بستگان دورتر) است که بر اساس مجموعهای از قوانین و مقررات حقوقی، مدیریت میشود.
در همین راستا سهمالارث بهصورت دقیق و مشخص، تعریف شده است که به هر یک از وراث از اموال متوفی بر اساس درجه خویشاوندی، تعلق میگیرد.
این تقسیمبندی به گونهای انجام میشود که حقوق تمام وراث رعایت شود و هر یک به سهم قانونی از اموال متوفی، دست یابند. درصورت بروز اختلاف، ورثه میتوانند به محاکم قضایی مراجعه کرده تا حقوق خود را تحت دعاوی تقسیم ارث، استیفا کنند.
تقسیم ارث با هدف ایجاد عدالت و حفظ روابط خانوادگی، انجام میشود و خویشاوندان نسبی و سببی در زمره وراث متوفی قرار میگیرند. بر همین اساس مطابق با ماده ۸۶۲ قانون مدنی، ترتیب قانونی و شرعی طبقات ارث به ۳ گروه تقسیمبندی میشوند.
تنها نکته این است که تا زمانی که حتی یک ورثه از طبقه پیشین وجود داشته باشد، نوبت به ارث طبقه بعدی نمیرسد. طبقات ارث به قرار زیر هستند:
نکته: همسر متوفی همیشه در کنار خویشاوندان نسبی در هر سه طبقه، ارث خواهد برد.
نحوه تقسیم ارث مطابق با ماده ۸۶۲ قانون مدنی ایران، تعریف شده است و نحوه توزیع آن بر اساس درجه خویشاوندی و روابط خانوادگی تعیین میشود. بر همین اصل درصورت وجود وارث در طبقات بالاتر، طبقات پایینتر از حق ارث محروم میشوند.
در این قوانین سهمالارث هر طبقه به وضوح مشخص شده است که در ادامه به بررسی آنها میپردازیم.
در مراحل تقسیم ارث طبقه اول، مرتبط با وراث خاص و افرادی میشود که بهطور مستقیم، وارث متوفی هستند. این افراد عبارتاند از:
تقسیم ارث در طبقه دوم، برای وارثان نسبی و افراد دورتر از طبقه اول نسبت به متوفی است. سهمالارث این افراد به قرار زیر است:
در طبقه سوم، بستگان دورتر هستند که با عدم وجود هیچ ورثهای در ۲ طبقه قبلی، ارث به آنها تعلق میگیرد. تقسیم ارث در این گروه برای داییها، عمهها، خالهها و عموها است و درصورت فوت همه این اعضا، فرزندان آنها جزو این طبقه قرار دارند که سهمالارث به آنها منتقل میشود.
تنها نکته این است که در صورت زنده بودن حداقل یک نفر از اعضای طبقه قبل، افراد طبقه بعدی از ارث محروم هستند.
برای تفکیک سهمالارث هر ورثه برای هر طبقه، جدولی را ترسیم کردهایم که با جزئیات بیشتر و بر اساس آخرین تغییرات در قوانین شرعی و حقوقی، مشخص شده است. جدول تقسیم ارث برای وراث طبقه اول به قرار زیر است:
|
وراث |
سهمالارث درصورت وجود فرزند | سهمالارث درصورت عدم وجود فرزند |
| پدر | یک ششم |
یک سوم |
|
مادر |
یک ششم | یک سوم |
| فرزند پسر | دو برابر دختر |
|
|
فرزند دختر |
نصف سهم پسر |
|
|
نوهها |
بهجای فرزند فوت شده، ارث میبرند | |
|
شوهر |
یک چهارم |
یک دوم |
| زن (همسر) | یک هشتم |
یک چهارم |
سهمالارث وراث در طبقه دوم، طبق جدول زیر محاسبه میشود:
|
وراث |
سهمالارث درصورت وجود ورثه دیگر | سهمالارث درصورت عدم وجود ورثه دیگر |
| پدربزرگ | یک ششم |
کل اموال |
|
مادربزرگ |
یک ششم | کل اموال |
| برادر ابوینی (از یک پدر و مادر) | دو برابر خواهر |
کل ماترک تقسیم بر تعداد |
|
خواهر ابوینی (از یک پدر و مادر) |
نصف سهم برادر | کل ماترک تقسیم بر تعداد |
| برادر و خواهر ناتنی (از یک والد) | نصف سهم ارث نسبت به برادر و خواهر کامل |
کل ماترک تقسیم بر تعداد |
وراث در طبقه سوم، طبق قرار زیر در جدول تقسیم ارث هستند:
|
وراث |
سهمالارث درصورت وجود ورثه دیگر | سهمالارث درصورت عدم وجود ورثه دیگر |
| عمو | دو برابر عمه |
کل اموال تقسیم بر تعداد |
|
عمه |
نصف سهم عمو | کل اموال تقسیم بر تعداد |
|
دایی |
دو برابر خاله | کل اموال تقسیم بر تعداد |
|
خاله |
نصف سهم دایی |
کل اموال تقسیم بر تعداد |
|
فرزندان عمو، عمه، دایی، خاله |
درصورت نبودن ورثه، وراث دیگر سهم میبرند | کل اموال به نسبت بالا تقسیم میشود |
فرمول تقسیم ارث یک ابزار حقوقی مهم است که کمک میکند اموال متوفی بهطور عادلانه و قانونی، تقسیم شود. تقسیمبندی ارث بر اساس مبنای قانون مدنی و احکام فقهی انجام میشود. در کل میتوانیم فرمول ارث را اینگونه رسم بنویسیم:
سهم وارث = (تعداد سهام ÷ کل ماترک) × نسبت سهم وارث
در این فرمول، کل ماترک مجموعه داراییها و اموال متوفی است و تعداد سهام، مجموع سهمها بر اساس تعداد وراث و قوانین ارث، مشخص میشود. نسبت سهم وارث هم سهم هر ورثه بر اساس قوانین و روابط خانوادگی و طبقهبندی، تعیین میشود.
بر اساس ماده ۸۶۲ قانون مدنی، طبقات و درجات ارث بهصورت دقیق، تعیین و بر اساس قاعده «الاقرب فالاقرب» اشخاصی که از لحاظ قرابت به متوفی نزدیکتر هستند، ارث میبرند و خویشاوندان دورتر از ارث محروم میشوند.
در فرمول تقسیم ارث همچنان برای هر فرزند دختر، یک سهم در نظر گرفته میشود و برای هر فرزند پسر، ۲ سهم تعیین شده که این روند، تغییری نکرده است.
حالا چند حالت برای تقسیم ارث را بررسی میکنیم تا به زبانی ساده، سهمالارث هر ورثه مشخص شود:
مراحل تقسیم ارث فرایندی است که بعد از فوت متوفی، شروع میشود و بهطور قهری و بدون نیاز به اراده انشایی اموال وی در مالکیت ورثه قرار میگیرد. این روند دقیق و قانونی، پس از پرداخت دیون و بدهیهای متوفی انجام میشود.
اگر ورثه بر سر سهمالارث و تصرف اموال همسو و موافق نباشند، این اختلافات به شکل دعاوی ارث و میراث در محاکم قضایی، بررسی میشوند. قانونگذار برای تقسیم ارث و مطالبه سهمالارث با هدف حلوفصل خصومت، مراحلی را در نظر گرفته که به قرار زیر است:
اولین اقدام برای تقسیم ارث اخذ گواهی فوت متوفی است که مطابق با ماده ۲۲ قانون ثبت احوال، تاریخ فوت هم مانند تولد در اداره ثبت احوال به ثبت میرسد.
بر اساس ماده ۱۶۷ قانون امور حسبی، اشخاص میتوانند تقاضای مهر و موم ترکه کنند. این اقدام، ورثه و سایر اشخاص را از هرگونه تصرف در اموال متوفی، منع میکند.
قبل از تقسیم ارث بدهیهای متوفی و سایر پرداختهای مالی، باید تسویه شوند. بر اساس ماده ۲۰۶ قانون امور حسبی، مقدار ترکه و دیون متوفی باید تعیین شوند.
در این مرحله تقسیم ارث، شناسایی وراث متوفی توسط مرجع صالح انجام میگیرد؛ همچنین نسبت آنها مشخص شده و در گواهی حصر وراثت، قید میشود.
پس از پرداخت دیون، اموال باقیمانده بین وراث بر اساس قوانین ارث، تقسیم میشود.
در مرحله نهایی، انتقال رسمی مالکیت اموال متوفی به وراث انجام میگیرد. اموال منقول و غیرمنقول باید در اسناد رسمی ثبت و انتقال داده شوند.
مدارک تقسیم ارث به عنوان اسنادی برای ارائه به دادگاه یا شورای حل اختلاف، جهت دریافت گواهیها مربوط به انحصار وراثت، پرداخت دیون و برای انجام مراحل قانونی تقسیم اموال ضروری است. در این خصوص مدارک لازم برای تقسیم ارث شامل موارد زیر میشوند:
از رایجترین دعاوی ارث و میراث که با بروز اختلافات میان ورثه مطرح میشوند، میتوان موارد زیر را برشمرد:
حل اختلافات در تقسیم ارث بهدلیل تضاد منافع، نیازمند استفاده از راهکارهای قانونی و توافقی است. بهترین راه برای جلوگیری از بروز اختلاف، تنظیم پیشگیرانه اسناد و مشخص کردن دقیق نحوه تقسیم ارث است.
در این خصوص یکی از راههای پیشگیری از اختلافات ورثه، تنظیم وصیتنامه عهدی برای مکلف کردن شخص یا اشخاص به عنوان وصی، برای انجام امور بعد از فوت است.
علاوهبر این، تفویض وکالت به یکی از وراث درخصوص امور مربوط به ارث (به معنای وکالت دادن به یکی از وراث قابل اعتماد برای انجام مراحل تقسیم ارث) هم از اختلافات پیشگیری میکند.
با این حال ابزارهای قانونی و حقوقی نیز برای رفع این اختلافات و دعاوی تقسیم ارث وجود دارند که به کمک آنها میتوان فرایند تقسیم اموال را به درستی و طبق قوانین انجام داد. وراث میتوانند برای حل اختلاف در دعاوی ارث و میراث به سراغ یکی از راههای زیر بروند:
یکی دیگر از راههای حل اختلاف، کمک گرفتن از بهترین وکیل ارث در تهران یا دیگر شهرستانها در دعاوی ارث و میراث است. گاهی اختلافات وراث بهدلیل پیچشهای قانونی و احساسی منجر به طولانیتر شدن این دعاوی میشود. این وکلا با داشتن دانش تخصصی از قوانین و مقررات فقهی و مدنی از تضییع حقوق وراث، جلوگیری کرده و با کاهش اختلافات میان آنها به روند تقسیم اموال سرعت میبخشند.
همچنین درصورت نیاز به پیگیریهای قضایی، وکیل ارث به عنوان نماینده در محاکم حضور یافته و از حقوق وراث دفاع میکند.
اولین مرجعی که برای تقسیم ارث باید به آن مراجعه کرد، شورای حل اختلاف برای صدور گواهی انحصار وراثت، شناسایی وراث و مشخص کردن سهمالارث آنها است. شورای حل اختلاف باید در آخرین محل اقامت متوفی باشد. در ادامه نیز برای تقسیم سهم ارث و توزیع آن، دادگاه حقوقی آخرین محل اقامت متوفی، مرجع رسیدگی به دعاوی ارث و میراث است.
ورثه میتوانند برای سهمالارث خود، دادخواست کتبی مبنی بر تقسیم ترکه را به دادگاه ارائه دهند. در نهایت نیز بعد از طی مراحل تقسیم ارث، انتقال مالکیت در دفاتر اسناد رسمی انجام میشود.
چنانچه ساکن تهران هستید، میتوانید مشاوره و همراهی بهترین وکیل تهران یا وکیل خانواده در تهران از گروه حقوقی وکیل خاص بهرهمند شوید.
برای فرایند تقسیم ارث بهطور موثر و بدون بروز مشکلات قانونی، نکاتی وجود دارد که میتواند به وراث کمک بیشتری کند. در ادامه مهمترین توصیهها در این خصوص را عنوان کردهایم:
در این مقاله از مجله وکیل خاص گفتیم که تقسیم ارث نقطه تلاقی حقوق شرعی و قوانین مدنی است که در آن، حقوق وراث بر اساس اصول دقیق و تعیین شده قانونی، مشخص میشود. این پروسه با صدور گواهی انحصار وراثت آغاز و سپس با تسویه دیون و پرداختهای مالی متوفی، ادامه پیدا میکند. در نهایت هم اموال منقول و غیرمنقول متوفی با رعایت سهمالارث شرعی و حقوقی بین وراث، تقسیمبندی میشود.
قانونگذار سعی کرده تا با پیروی از مقررات حقوقی، طبق فرمول تقسیم ارث طبقات قرابت، حق هیچ یک از بازماندگان تضیع نشود. همچنین با پیگیری دعاوی تقسیم ارث به حلوفصل اختلافات میپردازد.